Ο ρόλος του υπερηχογραφήματος στη σύγχρονη κλινική πρακτική

Δρ Πόλυς Ξενοφώντος, Ιατρός - Ιατροδιαγνώστης

Αν η αξονική και η μαγνητική τομογραφία θεωρούνται το βαρύ πυροβολικό στο οπλοστάσιο του Ιατρού Ακτινολόγου, τότε το μηχάνημα υπερήχων αποτελεί – και προβλέπεται να παραμείνει εις το διηνεκές – το απλό, ευέλικτο και ανεκτίμητο ατομικό μας τυφέκιο! Ό,τι το στηθοσκόπιο για τις παθολογικές ειδικότητες και το νυστέρι για τις χειρουργικές ειδικότητες της Ιατρικής, ως έχει λεχθεί από τους ακαδημαϊκούς μας δασκάλους. Η γοητεία και η υπερπολύτιμη αξία των υπερήχων στις ημέρες μας μοιάζει όλο και μεγαλύτερη, αν αναλογιστεί κανείς τα οφέλη και, συνεπώς, την αναγκαιότητα της χρήσης του εργαλείου αυτού στην καθημερινή πράξη. Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεγαλύτερες, διεθνείς εταιρείες παραγωγής υψηλής ποιότητας ακτινολογικού εξοπλισμού έχουν εστιάσει σε μεγάλο βαθμό τα τελευταία χρόνια στην λειτουργική και ηλεκτρονική αναβάθμιση και έκδοση σύγχρονων μοντέλων μηχανημάτων υπερήχων για τις ποικίλλες ανάγκες της ακτινολογικής κοινότητας, από τα υπερπλήρη Ακτινολογικά Τμήματα των μεγάλων νοσηλευτηρίων και τα πολυπληθή Ακτινολογικά Κέντρα των πόλεων, έως τα μικρότερα αστικά και επαρχιακά Ακτινολογικά Εργαστήρια. Ο λόγος είναι ότι γνωρίζουν με ιατρικούς, τενχολογικούς και οικονομικούς όρους ότι όση αξία έχει η βελτιστοποίηση της εικόνας και των πρωτοκόλλων των “βαρέων βαρών” αξονικών και μαγνητικών τομογράφων, άλλη τόση σημασία έχει η υψηλή διαθεσιμότητα στην ακτινολογική αγορά ποιοτικών υπερηχογράφων, οι οποίοι λύνουν καθημερινά τα χέρια των Ακτινολόγων και των κλινικών ιατρών οριζόντια σε όλες τις βαθμίδες ιατρικής φροντίδας (πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια, τριτοβάθμια), ακόμα και στις απομακρυσμένες γεωγραφικά περιοχές.

Με λειτουργία που ιστορικά εδράζεται στις αρχές των ραντάρ και των σόναρ (ηχοεντοπιστικών συστημάτων) της ναυτικής πολεμικής βιομηχανίας, τα μηχανήματα υπερήχων παράγουν, αποστέλλουν και επαναδέχονται κύματα ήχου για να δημιουργούν εικόνες των πλείστων οργάνων και περιοχών του σώματος. Μέσω της λείας επιφάνειας της υπερηχογραφικής “κεφαλής” (ηχοβολέα), η οποία επαλείφεται με ειδικό τζελ και τοποθετείται άμεσα στο δέρμα, υψηλής συχνότητας κύματα ήχων (υπέρηχοι) ταξιδεύουν μέσα στο σώμα. Ακολούθως, ο ηχοβολέας επανασυλλέγει το μέρος των κυμάτων που προσκρούει στους ιστούς και ανακλάται προς τα πίσω. Στη συνέχεια, ο ηλεκτρονικός υπολογιστής του μηχανήματος σχηματίζει την εικόνα των ιστών στην οθόνη. Επειδή η εικόνα συλλέγεται και αξιολογείται σε πραγματικό χρόνο, μπορεί να ελεγχθεί όχι μόνο η δομή αλλά και η κίνηση των ιστών, λ.χ. ο εντερικός περισταλτισμός.  Πρέπει να σημειωθεί ότι τα μηχανήματα υπερήχων είναι απόλυτα ασφαλή, μη επεμβατικά, ανώδυνα, ευρέως διαθέσιμα, εύκολα και σχετικώς φθηνά στη χρήση τους, ενώ στερούνται, επιπλέον, ιονίζουσα ακτινοβολία (σε αντίθεση με τις ακτινογραφίες και την αξονική τομογραφία).

Με τη χρήση των υπερήχων, ο Ιατρός Ακτινολόγος μπορεί να θέσει τη διάγνωση μίας πληθώρας παθήσεων (π.χ. αιτιών πόνου, φλεγμονωδών καταστάσεων, καλοηθών και κακοηθών νεοπλασιών κλπ) και άλλων ανατομικών και λειτουργικών χαρακτηριστικών των ιστών.  Ανάμεσα στα όργανα και τις ανατομικές περιοχές που μπορούν να ελεγχθούν με υπερηχογράφημα, αναφέρουμε ενδεικτικά το ήπαρ, τα χοληφόρα αγγεία, τη χοληδόχο κύστη, τον σπλήνα, το πάγκρεας, τους νεφρούς, την ουροδόχο κύστη, τη μήτρα, τις ωοθήκες, την περιοχή της σκωληκοειδούς απόφυσης (σε υποψία οξείας σκωληκοειδίτιδας), τον μαστό, τον τράχηλο (περιλαμβανομένων του θυρεοειδούς αδένα, της περιοχής των παραθυρεοειδών αδένων, των παρωτίδων και των υπογνάθιων σιελογόνων αδένων), τα επιφανειακά μαλακά μόρια και το όσχεο με τα περιεχόμενά του (όρχεις, σπερματικά αγγεία κλπ). Ακόμη, το υπερηχογράφημα μπορεί να ελέγξει την πιθανότητα λεμφαδενοπάθειας, πρωτίστως σε επιφανειακές περιοχές του σώματος (λ.χ. στον τράχηλο, καθώς και στις μασχαλιαίες και βουβωνικές χώρες) και δευτερευόντως εντός του κύτους της κοιλίας (λ.χ. παρά την ηπατική πύλη, παρά την κοιλιακή αορτή, στο μεσεντέριο κλπ). Επιπροσθέτως, πιο εξειδικευμένα υπερηχογραφήματα περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τον έλεγχο των μυοσκελετικών δομών (τενόντων, αρθρώσεων κλπ), των οφθαλμών και ορισμένων δομών στα βρέφη (του εγκεφάλου, των ισχίων και της σπονδυλικής στήλης). Επιπλέον, μία εξειδικευμένη αλλά σημαντικά διαδεδομένη υπερηχογραφική εξέταση, που αποκτά στις μέρες μας όλο και μεγαλύτερη διαγνωστική αξία λόγω της βελτιστοποίησης των μηχανημάτων, αποτελεί ο έλεγχος των αγγείων (αρτηριών και φλεβών), γνωστός στο ευρύ κοινό ως DOPPLER ή TRIPLEX αγγείων. Η εξέταση αυτή παρέχει ανατομικές – δομικές πληροφορίες για τα εξεταζόμενα αγγεία (ανατομικές παραλλαγές, στενώσεις, αποφράξεις, θρομβώσεις, αγγειοδυσπλασίες κλπ), αλλά και λειτουργικές πληροφορίες (ταχύτητα, κυματομορφή και διεύθυνση ροής), που σε συνδυασμό μπορούν να θέσουν τη διάγνωση ποικίλλων αγγειακών παθήσεων, μεταξύ των οποίων της αρτηριακής ανεπάρκειας (λ.χ. στα κάτω άκρα διαβητικών ασθενών), της φλεβικής ανεπάρκειας στα κάτω άκρα (συχνά με σχηματισμό κιρσών), της κιρσοκήλης, του ανευρύσματος της κοιλιακής αορτής, της στένωσης της νεφρικής αρτηρίας, της ηπατικής πυλαίας υπέρτασης – με πιθανό σχηματισμό παράπλευρων σπλαχνικών κιρσών (λ.χ. σε κιρρωτικούς ασθενείς) κλπ.

Πέραν των διαγνωστικών του χρήσεων, το υπερηχογράφημα μπορεί να κατευθύνει ειδικά καταρτισμένους Ιατρούς Ακτινολόγους στη διενέργεια επεμβατικών πράξεων, π.χ. βιοψιών/ παρακεντήσεων πολλών οργάνων και ιστών (μαστού, θυρεοειδούς, ήπατος κλπ), δαδερμικής παροχέτευσης συλλογών υγρού ποικίλλης σύστασης (π.χ. αποστημάτων, ασκιτικής και πλευριτικής συλλογής, μετεγχειρητικών συλλογών κλπ), έγχυσης φαρμακευτικών σκευασμάτων σε αρθρώσεις κ.ά.

Πρέπει να αναφερθεί ότι η διεξαγωγή ενός υπερηχογραφήματος απαιτεί λίγη ή καθόλου ειδική προετοιμασία, λ.χ. σε υπερηχοράφημα ουροποιητικού συστήματος ο ασθενής οφείλει να καταναλώσει έγκαιρα αρκετό νερό ώστε να πληρώσει με ούρα την ουροδόχο κύστη, ενώ σε υπερηχογράφημα άνω κοιλίας ο ασθενής οφείλει να τηρήσει νηστεία τουλάχιστον οκτώ ωρών, κατά την οποία επιτρέπεται μόνο η λήψη ύδατος. Ο Ιατρός Ακτινολόγος επεξηγεί εκ των προτέρων στον ασθενή πώς να προετοιμαστεί, ανά περίπτωση. Ασφαλώς, ας σημειωθεί ότι πολλά υπερηχογραφήματα δεν εκτελούνται σε “ψυχρά περιστατικά” αλλά σε ιατρικώς επείγουσα βάση (σε ασθενείς των Τμημάτων “Πρώτων Βοηθειών”, αλλά και σε εσωτερικούς ασθενείς ή ακόμα και σε εξωτερικούς ασθενείς), όπου η προετοιμασία δεν είναι αναγκαία ή και αντενδείκνυται, προκειμένου να μην χαθεί πολύτιμος χρόνος για τον ασθενή (π.χ. σε περιπτώσεις τραυματισμού στην κοιλιακή χώρα, σε υποψία συμπτωματικού ανευρύσματος κοιλιακής αορτής κλπ).  Ένα μέσο υπερηχογράφημα διαρκεί 15-30 λεπτά, παρόλο που πιο εξειδικευμένες εξετάσεις (π.χ. TRIPLEX αγγείων των κάτω άκρων) μπορεί να διαρκέσουν έως και μία ώρα. Ο Ιατρός Ακτινολόγος μετά το πέρας της εξέτασης αναφέρει στον ασθενή τα ευρήματά του, τα οποία καταγράφει γραπτώς στο πόρισμά του, προκειμένου να ενημερωθεί ακολούθως ο παραπέμπων κλινικός ιατρός και να λάβει αποφάσεις για τους περαιτέρω διαγνωστικούς και θεραπευτικούς χειρισμούς. Τέλος, όσον αφορά στους εξωτερικούς, περιπατητικούς ασθενείς (“ψυχρά περιστατικά”), αποδεσμεύονται ευθύς αμέσως μετά την εξέταση και είναι ελεύθεροι να συνεχίσουν τις κανονικές καθημερικές τους δραστηριότητες.

Αρκετές φορές, τα ευρήματα ενός υπερηχογραφήματος οδηγούν στην άμεση παραπομπή για διεξαγωγή μίας επιπλέον εξέτασης (λ.χ. αξονική ή μαγνητική τομογραφία), προς πληρέστερη περιγραφή ή λεπτομερέστερη αναζήτηση της έκτασης και του βαθμού μίας παθολογίας (λ.χ. επιβεβαίωση ενός ηπατικού αιμαγγειώματος, σταδιοποίηση μίας κακοήθους νεοπλασίας κλπ). Άλλοτε συνιστάται από τον Ιατρό Ακτινολόγο η υπερηχογραφική παρακολούθηση («follow – up») ενός το πιθανότερο καλοήθους ευρήματος, σε τακτά χρονικά διαστήματα, βάσει υφιστάμενων κατευθυντήριων οδηγιών (λ.χ. παρακολούθηση όζων του θυρεοειδούς αδένα, ινοαδενωμάτων ή κύστεων ή άλλων καλοήθους υφής ογκιδίων του μαστού, αιμαγγειωμάτων ήπατος, αγγειομυολιπωμάτων νεφρού κλπ). Μία εξέταση «follow – up» ελέγχει την πιθανή μεταβολή μίας βλάβης σε χαρακτήρες και μέγεθος με την παρόδο του χρόνου, προκειμένου να επιβεβαιώσει την καλοήθη φύση της ή, επί αμφιβολίας για το ενδεχόμενο κακοήθειας, να οδηγήσει σε άλλες απεικονιστικές εξετάσεις (λ.χ. αξονική ή μαγνητική τομογραφία) ή σε ιστολογικό έλεγχο (βιοψία). Ακόμη, οι εν λόγω, επαναληπτικές εξετάσεις μερικές φορές είναι η καλύτερη μέθοδος για να κριθεί η αποτελεσματικότητα μίας θεραπείας.

«Ακτινολογικά στηθοσκόπια», «ατομικά τυφέκια» ή «πολεμικά υποβρύχια»; Το ερώτημα είναι ασφαλώς ρητορικό, ενόσω αυτά τα καταπληκτικά μηχανήματα καθημερινώς αποκλείουν ή επιβεβαιώνουν ανώδυνα και αθόρυβα, με ασφάλεια, διαγνωστική ακρίβεια και χαμηλό κόστος, τις πιθανές διαγνώσεις πολλών ασθενών, καθορίζοντας τάχυστα τους περαιτέρω διαγνωστικούς και θεραπευτικούς χειρισμούς. Ειδικότερα σε ό,τι αφορά το Τμήμα Υπερήχων του Ακτινολογικού μας Κέντρου “Ο Άγιος Πορφύριος”, βασικό πυλώνα του Ιατρικού μας Κέντρου “Ο Απόστολος Λουκάς”, ο υποφαινόμενος και η εκλεκτή συνάδελφος Δρ Χριστίνα Παναγιωτίδου ενημερώνουμε ότι εμείς και το υποστηρικτικό, τεχνολογικό και γραμματειακό προσωπικό μας έχουμε θέσει τα δύο σύγχρονα μηχανήματα υπερήχων μας (Siemens Acuson X700) στη διάθεση των συναδέλφων θεραπόντων ιατρών και των ασθενών, παρέχοντας τις υπηρεσίες μας στα πλαίσια του Γενικού Συστήματος Υγείας (ΓΕ.Σ.Υ.). Η εξυπηρέτηση των περιστατικών διευθετείται κατόπιν ραντεβού αλλά και σε επείγουσα βάση, αναλόγως του κλινικού ερωτήματος. Περαιτέρω, στο Κέντρο μας διεξάγονται από εκπαιδευμένους Ιατρούς Ακτινολόγους, ενίοτε σε σύμπραξη με συνεργάτες μας ιατρούς χειρουργικών ειδικοτήτων, επεμβατικές πράξεις υπό υπερηχογραφική καθοδήγηση, όπως διαγνωστικές αναρροφήσεις με λεπτή βελόνα (FNA) σε βλάβες του μαστού, του θυρεοειδούς αδένα, των μαλακών μορίων κλπ, διαγνωστικές βιοψίες μαστού, μαλακών μορίων κλπ (core biopsies), παρακεντήσεις και παροχετεύσεις αποστημάτων ή άλλων παθολογικών συλλογών, έγχυση φαρμακευτικών σκευασμάτων σε αρθρώσεις κ.ά. Αμετάθετοι στόχοι μας η άρτια εξυπηρέτηση των ασθενών μας, με αποτελεσματικότητα, ακρίβεια και αμεσότητα ανταπόκρισης, πάντοτε με γνώμονα τον επαγγελματισμό μας, το υψηλό αίσθημα ευθύνης μας και τη φιλική προσέγγιση του προσωπικού μας.

Δρ Πόλυς Ξενοφώντος, MD, PhD, EDIR

Ιατρός Ακτινολόγος

Διαβάστε το βιογραφικό του Δρ Πόλυ Ξενοφώντος.

Print Friendly, PDF & Email

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

UA-120070842-1